Phần lớn nhận xét về gia sư trên mạng đều vô dụng, không phải vì người viết thiếu thiện chí mà vì chúng chỉ nói về cảm xúc: rất nhiệt tình, dạy dễ hiểu, đáng tiền. Người đọc sau không rút ra được gì vì họ không biết bạn là ai, học gì và cần gì. Một nhận xét hữu ích thì khác — nó nói rõ bối cảnh trước khi nói tới đánh giá.
- Nêu bối cảnh trước: bạn ở trình độ nào, học mục tiêu gì, học bao lâu.
- Mô tả cách người dạy làm việc bằng chi tiết quan sát được, không bằng tính từ.
- Nêu cả điều hợp lẫn điều không hợp — nhận xét chỉ toàn khen bị người đọc bỏ qua.
- Khi trải nghiệm không tốt, viết về việc chứ không viết về con người.
Bốn thành phần của một nhận xét hữu ích
Bốn phần dưới đây, mỗi phần chỉ vài câu, tạo ra một nhận xét mà người đọc sau thật sự dùng được. Phần đầu là phần quan trọng nhất và cũng hay bị bỏ qua nhất: cùng một người dạy có thể rất hợp với người luyện thi mà không hợp với người học giao tiếp, nên không có bối cảnh thì đánh giá của bạn không áp dụng được cho ai.
Khi trải nghiệm không tốt
Nhận xét tiêu cực có giá trị cao cho cộng đồng, nhưng chỉ khi nó được viết cho đúng. Nguyên tắc gọn: viết về việc, không viết về con người. Mô tả điều đã xảy ra — chẳng hạn lịch bị đổi nhiều lần, hoặc không có phần sửa lỗi trong suốt thời gian học — thay vì kết luận về phẩm chất của người dạy. Hai điều nên làm thêm: nêu rõ bạn đã trao đổi với người dạy về việc đó chưa và kết quả thế nào, vì người đọc cần biết đây là vấn đề đã được nêu hay chỉ là điều bạn giữ trong lòng; và nêu rõ nếu có phần nào thuộc về hoàn cảnh của chính bạn, chẳng hạn lịch của bạn không ổn định. Nhận xét tiêu cực có nêu được phần trách nhiệm hai phía thì đáng tin hơn hẳn, và cũng công bằng hơn.
Những gì không nên đưa vào
Có vài thứ không nên có trong nhận xét công khai, dù bạn hài lòng hay không. Danh sách dưới đây không phải quy tắc hình thức — mỗi mục đều gắn với một hệ quả thực tế, và có mục còn liên quan tới quyền riêng tư của người khác. Nếu điều bạn muốn nói thuộc về nhóm này thì hãy nói riêng với người dạy, hoặc với người giới thiệu, thay vì đưa lên chỗ công khai.
Sai lầm thường gặp
- Viết nhận xét ngay lúc đang bực hoặc đang phấn khích, khi cả hai trạng thái đều làm lệch đánh giá.
- Chỉ dùng tính từ mà không có một chi tiết quan sát được nào.
- Không nêu bối cảnh, khiến người đọc không biết nhận xét này có liên quan tới họ không.
Câu hỏi thường gặp
Có nên báo cho người dạy biết trước khi viết nhận xét không?
Với nhận xét tích cực thì không cần, tuy nhiều người vẫn báo và xin phép nếu nêu kết quả cụ thể. Với nhận xét tiêu cực thì rất nên trao đổi trực tiếp trước, vì phần lớn vấn đề giải quyết được ở bước đó và nhận xét sẽ công bằng hơn khi bạn đã cho người kia cơ hội phản hồi.
Nên viết nhận xét sau bao lâu?
Sau ít nhất vài tháng học, vì trước đó bạn chưa có đủ dữ liệu về những thứ quan trọng nhất như tính nhất quán và khả năng dẫn đường dài hạn. Nhận xét viết sau một hai buổi chỉ phản ánh ấn tượng ban đầu.
Người dạy đề nghị mình viết nhận xét tốt thì có nên không?
Nếu bạn thật sự hài lòng thì viết là chuyện bình thường và hợp lý. Điều nên tránh là viết theo nội dung được gợi ý sẵn, vì khi đó nhận xét không còn phản ánh trải nghiệm của bạn và người đọc sau bị dẫn sai.
Nhận xét có nên nêu điểm chưa tốt của người mình hài lòng không?
Rất nên, và đó chính là thứ làm nhận xét đáng tin. Một nhận xét nêu được cả điểm mạnh lẫn giới hạn giúp người đọc tự đối chiếu với nhu cầu của họ, và nó cũng công bằng với người dạy hơn là một lời khen toàn diện mà không ai kiểm chứng được.